Laiklik unsurunun anayasaya girişinin 89. yıldönümü: ‘Din-devlet işleri’ne hapsedilmemeli’

Türkiye Cumhuriyeti’nin ve ulusal kimliğin temel yapıtaşı olan laiklik prensibi 5 Şubat 1937 yılında anayasanın değiştirilemez kararları ortasına girdi. Gazetemize konuşan uzmanlar, laikliğin tarihi geçmişine ve günümüzde artan ehemmiyetine dikkat çekti.

‘AKLIN ÖZGÜRLEŞMESİ’

Atatürkçü Niyet Derneği (ADD) Genel Başkanı Hüsnü Bozkurt, laikliğin özünün ulusal egemenlik olduğunu belirtti. Bozkurt, “Türkiye Cumhuriyeti kurulmadan Amasya Genelgesi ve Sivas Kongresi’nde buna şuurlu bir atıf yapıldı. Egemenliğin ulusallaşması ve dünyasallaşması hedeflendi” dedi.

Laikliğin; devletin akılla, hukukla ve günün kaidelerinde geçerli olan kurallarla yönetilmesi manasına geldiğinin altını çizen Bozkurt, aklın özgürleşmesi olarak da tanımlanabilecek laikliğin ve başka beş okun da üniter ve ulus devlet yapısının birleştirici tutkalı olduğunu vurguladı. Devlet sisteminin yurttaşların gereksiniminden doğan bir aygıt olduğunu anımsatan Bozkurt, laiklik unsurunun uygulanmaması durumunda devlet aygıtında yurttaşlar ortasında ayrımcılık yaşanmasının kaçınılmaz olduğu ikazında bulundu.

EN DEVRİMCİ İLKE

“Türkiye’de laiklik tek başına din-devlet ilgileriyle ilgili bir unsur değildir. Bu dar kavrayıştan süratle uzaklaşmamız lazım” diyen siyaset bilimci Prof. Dr. Cangül Örnek, “Tarihsel olarak bakarsak, gerçek manada halk egemenliğinin hayata geçebilmesi ve yurttaşlıktan bahsedebilmemiz için, toplumun bir ‘müritler toplamı’ olmaktan çıkarılması, şahısların mezhepleriyle yahut dinleriyle kamusal alanda temsil edildiği gelenekten radikal olarak kopulması gerekiyordu. Bu açıdan bakıldığında laiklik, Cumhuriyetin kuruluş devrinin en devrimci unsurudur diyebiliriz” diye konuştu.

‘TOPLUM DİRENİYOR’

2000’lerin birinci 10 yılında İslamcıların ve liberallerin tez ettiğinin bilakis, laikliğin Türkiye’de halk tarafından büyük ölçüde benimsendiğini söyleyen Örnek, “1950’lerden beri sistemli bir dinselleşme sürecinin işlediği, üstelik sürecin 12 Eylül darbesiyle, önünün alabildiğine açıldığı düşünülürse bu durum büyük muvaffakiyete işaret ediyor” dedi. “Laikliğin ne kadar yaşamsal olduğunu bu kadar açık ve derinden hissettiğimiz hiçbir periyot olmamıştı” vurgusu yapan Örnek, “wÖzellikle çocukların yeterlilik halinin sağlanması için bu yapıların ortadan kaldırılması büyük kıymet taşıyor” sözlerini kullandı.

Hukuk sisteminin adalet üretebilmesi için kamunun dinî ve mezhepsel bir tavrının olmamasının büyük kıymet taşıdığına işaret eden Örnek, “İfade özgürlüğünü kullanabilmemiz için dinî baskının olmadığı bir tartışma ve tenkit ortamı büyük ehemmiyet taşıyor. Eğitim sisteminin aklıyla ve iradesiyle hareket edebilen gençler yetiştirmesi için laiklik büyük kıymet taşıyor. Dış siyasette mezhepçi bir tavırla diğer ülkelerin egemenliklerini ihlal eden, cihatçı yapıları destekleyen bir ülke olmamak için laiklik büyük kıymet taşıyor. Kardeşlik hukukumuzun sağlam temellere dayanması için ‘ümmet’ olmak değil, hakkını arayabilen eşit haklara sahip yurttaşlar olabilmek büyük ehemmiyet taşıyor. Laiklik konusundaki perspektifimizi “din-devlet işleri” darlığına hapsetmemeli; laikliğin her alanda ne kadar değerli bir prensip olduğunu idrak etmeliyiz” daveti yaptı.

‘BİRLİKTE YAŞAMA TEMİNATI’

Laiklik prensibinin tam olarak uygulanmasının; barış içinde birlikte yaşamanın, özgür fikrin, din ve vicdan özgürlüğünün temeli olduğunu tabir eden Avukatlar Vakfı lider yardımcısı ve Türkiye’nin birinci bayan hukuku uzmanı Nazan Moroğlu, “Eğitimde, idarede, hukukta laiklik prensibinin tam manasıyla uygulanması, barış içinde birlikte yaşamamızın, din ve vicdan özgürlüğünün, özgür fikrin en temel dayanağıdır” dedi. Moroğlu, “Ancak, laik ülkemizde son yıllarda eğitimden siyasete hayatın her alanı, dine referanslı hale getirilmektedir. Hukuk birliğinin ve demokrasinin olmazsa olmaz şartı olan laiklik prensibi, tıpkı vakitte bayan haklarının da garantisidir. 5 Şubat’ın 89. yıldönümünde, laikliği zedeleyecek her teşebbüsün karşısında olduğumu, laikliği ihtimamla korumak için çabaya devam ettiğimi kamuoyu ile paylaşıyorum” tabirlerini kullandı.

‘DİYANET LAİKLİĞİN ARACI OLMALI’

Anayasa hukukçusu Prof. Dr. Korkut Kanadoğlu, 1924 Anayasası’nda 1937’de yapılan değişiklikle birinci kere anayasada yer alan “laik devlet” unsurunun, 1961 Anayasası’nda da düzenlendiğini ve 1982 Anayasası’nda değişmezlik teminatı ile müdafaa altına alındığını söyledi.

Kanadoğlu, “Bu prensip dinlere karşı tarafsızlık ile din ve inanç özgürlüğü olmak üzere iki sütun üstüne heyetidir. Laiklik prensibinin gereği olarak devlet, bütün dinlere tıpkı arada olmalıdır” dedi. Kanadoğlu “Örneğin 14 Aralık 2019’da Resmi Gazete’de yayımlanan ‘Faizsiz Finans Kuruluşlarının Bağımsız Kontrolünü Yürüten Denetçiler İçin Etik Kurallarda’ ayet ve hadislere yer verilmesi, özdeşleştirme yasağına açıkça aykırı” tabirlerini kullandı.

Türkiye’de inanç özgürlüğünün kurumsal yapısının, geleneksel bir Cumhuriyet kurumu olan Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB) üzerinden değerlendirilebileceğini belirten Kanadoğlu, “Cumhurbaşkanlığı’na bağlı olmakla birlikte DİB’in çeşitli dini problemler konusundaki görüşlerini bildirirken bağımsız hareket etmesi beklenir. Kuruma ait mevcut meseleler, anayasal statüden değil, çoğunlukla uygulamadan kaynaklanmaktadır” ihtarında bulundu.

Diyanet’e ait “Dincileşmenin aracı olmak yerine, laikliğin aracı olan bir kurum olmak kaydıyla anayasal statüko devam ettirilebilir” diyen Kanadoğlu, “Dinin, devleti yahut kamusal aygıtın kısımlarını ele geçirmeye çalışmaması gerekirken günümüzde tarikatları geniş bütçe ve takım imkanlarından yararlandıran DİB, dinin kamusal alana geçirilmesi sonucunu doğurmaktadır” tespitinde bulundu.

‘İBADETE ZORLAMA’

Öte yandan DİB’in İslam dinine ait işleri yürütürken İslamın belirli bir yorumu temelinde hareket etmesinin daha da belirginleştiğini söyleyen Kanadoğlu, “DİB’in Sünni İslam merkezli tavrı, İzzettin Doğan ve diğerleri/ Türkiye davasında AİHM tarafından da AİHS’ye alışılmamış bulunmuştur. Mahkeme’nin Büyük Dairesi, Alevilerin Türk vatandaşlarının çoğunluğu ile birebir kamu hizmetlerine erişememeleri nedeniyle din özgürlüklerinin ihlal edildiğine karar vermiştir” dedi.

Türkiye’de din uygulaması ile ilgili asıl özgürlük meselesinin, çoğunlukla ibadete zorlanma biçiminde kendini gösterdiğini söyleyen Kanadoğlu, “Ülkemizde dini ibadetin bir kamu hizmeti olarak devlet tarafından üstlenildiği münasebeti ve bu bahiste dini cemaatlerin yetkisi olmadığı mazeretiyle devlet içinde İslam dininin öncelik kazandığı, yüzyıllık İslami yaşama biçiminin yansıtıldığı biçimindeki açıklamalar negatif din özgürlüğü (inanmama hakkı) ile bağdaşmaz” ikazında bulundu.

Cumhuriyet hükümeti tarafından 1924’te kapatılan medreselere de değinen Kanadoğlu, “Bir kısmı 1952’den sonra imam hatip okulları ismi altında tekrar açıldı. Sonrasında imam hatip okullarının kapalı olan ortaokul kısımlarının de açılmasıyla, Milli Eğitim Bakanlığı istatistiklerine göre imam hatip ortaokullarının ve liselerinin sayısı 5 bini aşmış durumda. Siyasi iktidarın uzun yıllara dayanan din ve devleti özdeşleştiren uygulamaları laiklik prensibini içini boşaltarak aşındırmakta, bilhassa negatif din özgürlüğünün muhafaza alanının daralmasına yol açmaktadır”